چون شعلهء آتش يافتم . « 1 » در علوم فراوان ، يگانهء دوران بود و مقام فضلش شناختهء همگان ، و در علم كلام ، فقه ، اصول فقه ، ادب ، نحو ، شعر ، معانى شعر ، لغت و جز اينها پيشاپيش دانشمندان قرار داشت . كتابهاى بسيارى تصنيف كرد و سؤالات فراوانى از بلاد اسلامى به سويش گسيل شد كه پاسخ آنها را در دفترها و يا رساله‌هايى مرقوم داشته است و در اين‌باره بايد به فهرست مؤلفاتش رجوع كرد . « 2 » شيخ طوسى در رجال خود گويد : وى متكلّم ، فقيه ، جامع همهء علوم و در فضل و ادب همگان است . ثعالبى گويد : امروز رياست و سيادت بغداد در مجد و شرف و دانش و ادب و فضل و كرم به سيد مرتضى منتهى گشته است و او نيز اشعارى در نهايت زيبايى دارد . « 3 » ابن خلكان گويد : وى در علم كلام ، ادب و هنر شعر پيشوا بود و كتابهايى بر اساس مذهب شيعه تصنيف كرده است و در اصول دين گفتارى ويژه دارد . ابن بسام در كتاب ذخيرهء خود از او نام برده و گفته است : شريف مرتضى پيشواى ائمه اهل عراق بود كه دانشمندان به ساحتش پناه بردند و بزرگان از خرمنش خوشه برگرفتند . او استاد علوم كهن بود و نكته‌سنج صاحب سخن كه آوازه‌اش به هرجا پيچيد و اشعارش چون نوگل گلستان بردميد . آثار وجودى به يادگار مانده‌اش كه پسنديدهء درگاه خداوندگار مجيد است ، به انضمام تأليفات مفيدش در دين و تصنيفات رشيقش در احكام و آيين ، خود بهترين گواه است بر اينكه وى از اصل و تبارى باعظمت جدا گشته و از خاندان جليل و با شخصيتى پاى به دوران نهاده است ؛ مضافا به اينكه نثر نمكين و اشعار نغز و شيرين او فراوان است . خطيب تبريزى حكايت كرده است كه اديب ، ابو الحسن على بن احمد بن على بن

--> ( 1 ) . الانساب ، مجدى عمرى . ( 2 ) . الفهرست ، شيخ طوسى ، 99 ؛ خلاصة الاقوال ، علامه حلّى 46 . ( 3 ) . تتميم يتيمة الدهر : 1 / 53 .